اختلال طیف درخودماندگی یا اوتیسم Autism Spectrum Disorder یکی دیگر از اختلالات رشدی عصبی است که ویژگی اصلی آن نقصان مداوم در برقراری ارتباطات و تعاملات اجتماعی دو جانبه و الگوهای تکراری و محدود رفتار، علایق یا فعالیت ها است. این علایم از اوایل کودکی وجود دارند و سبب اختلال یا محدودیت در کارکرد روزمره می شوند.

مرحله ای که در آن نقصان کارکرد فرد آشکار می شود با توجه به خصوصیات فردی و محیط زندگی بیمار بسیار متفاوت است. ویژگی های اصلی تشخیصی در دوران کودکی قابل مشاهده هستند، ولی مداخلات درمانی، رفتارهای جبرانی و حمایت های جاری می تواند مشکلات موجود را لااقل در بعضی زمینه ها مخفی نگهدارد. تظاهرات اختلال نیز با توجه به شدت درخودماندگی، میزان رشد و سن تقویمی کودک تفاوت های زیادی دارند و مفهوم کلمه طیف در همین نکته نهفته است.

ملاک های تشخیصی

برای تشخیص اختلال طیف درخودماندگی یا اوتیسم بایستی ۵ ملاک زیر در نظر گرفته شود:

A: نقصان مداوم ارتباط و تعاملات اجتماعی در موقعیت های مختلف، که به شکل موارد زیر، در حال حاضر یا در گذشته بروز می کند:

۱- تخریب روابط دوجانبه هیجانی – اجتماعی به درجات مختلف مثلا از رویکرد اجتماعی نابهنجار و عدم مکالمه عادی دوجانبه تا کاهش سهیم کردن دیگران در علایق، هیجانات یا عواطف خود یا عدم توانایی شروع یا پاسخ به تعاملات اجتماعی.

۲- نقص در رفتارهای ارتباطی غیرکلامی مورد استفاده در تعاملات اجتماعی به درجات مختلف برای مثال: انسجام ضعیف ارتباط کلامی و غیرکلامی، ناهنجاری تماس چشمی و زبان بدنی، افت شدید درک و استفاده از ایما و اشاره، فقدان کامل ابراز هیجانات با کمک چهره و ارتباط غیرکلامی.

۳- نقص در ایجاد، حفظ و درک روابط که از یک اشکال در تعدیل رفتار در موقعیت های مختلف اجتماعی تا ناتوانی در دوست یابی و مشارکت در بازی های تخیلی مشترک و یا عدم وجود علاقه به همتایان دیده می شود.

B: الگوهای علایق، رفتار و فعالیت های تکراری محدود به نحوی که حداقل در دو مورد زیر چه در حال و چه در گذشته وجود داشته باشد:

۱- رفتارهای حرکتی، استفاده از اشیاء و گفتار به صورت قالبی یا تکراری (مانند: حرکات ساده قالبی، ردیف کردن اسباب بازی ها، پرتاب اشیاء، پژواک کلام، عبارات ویژه).

۲- اصرار به یکنواختی، پیروی انعطاف ناپذیر از عادات روزمره یا الگوها و آداب رفتاری کلامی و غیرکلامی یکسان (ماننده ناراحتی شدید هنگام تغییرات جزئی، مشکل با جابجایی ها، الگوهای تفکر انعطاف ناپذیر، آداب معاشرت خاص، باید هر روز از همان مسیر برود یا هر روز همان غذای همیشگی را بخورد).

۳- علایق وی شدیدا محدود و ثابت است و شدت و تمرکز نابهنجار دارد (مانند دلبستگی شدید یا مشغولیت با اجسام غیرمعمول، علایق شدیدا محدود یا ثابت).

۴- واکنش بیشتر از معمول یا کمتر از حد به محرک های حسی، علاقه غیرعادی به جوانب حسی محیط (مانند بی تفاوتی آشکار به درد/حرارت، واکنش ناخوشایند به برخی صداها یا منسوجات، بو کردن و یا لمس بیش از اندازه اشیاء، محو تماشای اشیاء نورانی یا حرکات شدن).

C: علایم فوق باید در اوایل دوران رشد وجود داشته باشد (گرچه ممکن است تا زمانی که مقتضیات اجتماعی بیش از ظرفیت کودک نشود آشکار نشوند یا ممکن است در سنین بالاتر با کمک راهکارهای آموخته شده مخفی باقی بمانند).

D: علایم فوق سبب تخریب بارز کارکرد اجتماعی، شغلی یا سایر جنبه های مهم عملکرد فرد می شوند.

E: این اختلال ها توسط کم توانی ذهنی (اختلال رشدی هوشی) یا تأخیر کلی رشدی بهتر توجیه نمی شوند. کم توانی ذهنی و اختلال طیف درخودماندگی اغلب با یکدیگر بروز می کنند. برای تشخیص گذاری دوگانه، ارتباطات اجتماعی باید کمتر از حد مورد انتظار رشد هوشی بیمار باشد.

میزان شدت اختلال طیف درخودماندگی

شدت اختلال طیف درخودماندگی از نظر میزان تخریب در ارتباطات اجتماعی و الگوهای رفتاری تکراری محدود، در سه سطح بررسی می شود؛ درجه ۳ (نیازمند حمایت بسیار زیاد)، درجه ۲ (نیازمند حمایت قابل توجه) و درجه ۱ (نیازمند حمایت).

درجه ۳ (نیازمند حمایت بسیار زیاد)

 ارتباطات اجتماعی: نقایص شدید ارتباطات اجتماعی کلامی و غیرکلامی باعث افت شدید عملکرد، پا پیش نهادن بسیار محدود برای تعاملات اجتماعی و عدم اجابت دعوت دیگران برای برقراری رابطه اجتماعی می شود. مثلا فردی که دایره لغات مفهوم کمی دارد به ندرت اقدام به گفتگو با دیگران می کند و اگر این کار را بکند از روش های غیرعادی صرفا برای برآورده کردن نیازها کمک می گیرد و فقط به برخوردهای اجتماعی ساده و صریح پاسخ می دهد.

الگوهای رفتاری تکراری محدود: انعطاف ناپذیری رفتاری، دشواری فراوان در تطابق با تغییرات و یا سایر رفتارهای تکراری و محدود فرد که شدیدا با کارکرد وی در تمام زمینه ها تداخل دارد. ناراحتی یا دشواری زیاد برای تمرکز یا کاری که در حال انجام آن است.

درجه ۲ (نیازمند حمایت قابل توجه)

ارتباطات اجتماعی: نقایص قابل توجه در مهارت های ارتباطات اجتماعی کلامی و غیرکلامی، مشکلات اجتماعی حتی با وجود حمایت آشکار است. شروع محدود تعاملات اجتماعی و پاسخ های محدود یا نابهنجار به دعوت های دیگران برای شروع رابطه، برای مثال فرد با استفاده از جملات ساده صحبت می کند، تعاملاتش محدود به علایق خاصی است و مشخصا ارتباطات غیرکلامی عجیب و غریبی دارد.

الگوهای رفتاری تکراری محدود: انعطاف ناپذیری رفتار، دشواری در تطابق با تغییرات، یا سایر رفتارهای محدود/تکراری آنقدر هستند که نظر دیگران را به خود جلب می نمایند و با کارکرد فرد در شرایط متفاوت تداخل دارد. ناراحتی و یا دشواری برای تغییر تمرکز یا عمل در حال انجام.

درجه ۱ (نیازمند حمایت)

ارتباطات اجتماعی: به دلیل نقایص ارتباطات اجتماعی بدون وجود حمایت های درجا دچار محدودیت های زیادی می شود. برای شروع تعاملات اجتماعی مشکل دارد و شواهد بارزی از پاسخ های غیرمعمول یا ناموفق به دعوت دیگران برای برقراری ارتباط اجتماعی دیده می شود ممکن است تمایل کمی برای تعاملات اجتماعی داشته باشند. برای مثال فرد قادر است جملات کاملی را ادا کند و در روابط اجتماعی شرکت کند ولی در مکالمات رودرور با دیگران دچار مشکل است و تلاش هایش برای دوست یابی غریب بوده و معمولا با شکست روبرو می شود.

الگوهای رفتاری تکراری محدود: انعطاف ناپذیری رفتار سبب تداخل قابل توجهی در کارکرد فرد در یک یا چند موقعیت مختلف می شود. دشواری در تعویض فعالیت ها، مشکلات ساماندهی و برنامه ریزی کارها مانع استقلال فردی است.

تشخیص افتراقی

سندرم رت، گنگی انتخابی، اختلالات زبانی و اختلال ارتباط اجتماعی (عملی)، کم توانی ذهنی (اختلال رشدی هوشی) بدون اختلال طیف درخودماندگی، اختلال حرکات قالبی، اختلال کم توجهی – بیش فعالی، اسکیزوفرنیا.

منبع: راهنمای تشخیصی و آماری اختلال های روانی ویرایش پنجم DSM-5، انجمن روان پزشکی آمریکا ۲۰۱۳، ترجمه دکتر فرزین رضاعی و دیگران، انتشارات ارجمند.

   این مطلب را به اشتراک بگذارید

نوشته اختلال طیف درخودماندگی یا اوتیسم اولین بار در بهداشت روانی. پدیدار شد.

اختلال یادگیری اختصاصی Specific Learning Disorder یک اختلال رشدی عصبی است که منشاء زیستی دارد یعنی پایه و اساس ناهنجاری های موجود در سطح شناختی است و نشانه های رفتاری اختلال از آن نشأت گرفته اند. ریشه زیستی علایم شالوده ای از تعاملات عوامل ژنتیک، اپی ژنتیک و عوامل محیطی هستند که بر توانایی مغز در درک و پردازش دقیق و مؤثر اطلاعات کلامی و غیرکلامی تأثیر می گذارند.

اختلال یادگیری فقط پس از شروع تحصیلات رسمی قابل تشخیص است ولی پس از آن در هر زمانی در کودکی، نوجوانی یا بزرگسالی قابل تشخیص گذاری است مشروط بر این که شواهدی موجود باشد مبنی بر شروع آن در طول سال های تحصیلات رسمی (یعنی در طول دوره رشد).

هیچ منبع اطلاعاتی به تنهایی برای تشخیص اختلال یادگیری اختصاصی کافی نیست. اختلال یادگیری اختصاصی تشخیصی بالینی است که بر اساس تجمیع اطلاعات به دست آمده از تاریخچه طبی، تحصیلی، رشدی و خانوادگی فرد، تاریخچه مشکلات یادگیری؛ شامل تظاهرات فعلی و قبلی آن، تأثیر اختلال بر کارکرد تحصیلی، شغلی یا اجتماعی فرد، گزارشات جاری یا قبلی مدارس، پرونده شغلی فرد (شغلی که نیاز به مهارت های تحصیلی دارد)، ارزیابی های رشته تحصیلی مورد نظر و نمرات کسب شده فعلی و قبلی فرد در آزمون پیشرفت تحصیلی استاندارد فردی، به دست می آید.

ملاک های تشخیصی

برای تشخیص اختلال یادگیری اختصاصی بایستی ۴ ملاک زیر در نظر گرفته شود:

A: مشکلات یادگیری و به کارگیری مهارت های تحصیلی که حداقل به شکل یکی از علایم زیر و برای مدت حداقل ۶ ماه، علیرغم انجام مداخلات درمانی برای رفع مشکلات فوق، وجود داشته باشد.

۱- روخوانی دشوار، کند و نادرست کلمات (مثلا هر کلمه را بلند و غلط و یا به کندی و با دودلی می خواند، اغلب کلمات را حدسی می خواند، برای ادای اصوات کلمات مشکل دارد).

۲- اشکال در درک معنی آن چه قرائت می شود (مثلا متن را به درستی می خواند ولی ارتباطات، استنتاج، توالی یا عمق مطلب را درک نمی کند).

۳- مشکلات هجی کردن (مثلا ممکن است حروف صدادار یا بی صدا را اضافه، حذف یا جایگزین نماید).

۴- اشکالات بیان نوشتاری (مثلا اشتباهات متعدد دستوری یا علامت گذاری جملات، به کارگیری پاراگراف هایی با ساماندهی ضعیف، بیان نوشتاری افکارش فاقد شفافیت است).

۵- اشکال در یادگیری مفاهیم و معانی اعداد و یا محاسبات (مثلا فهم ضعیفی از اعداد، روابط و بزرگی آنها دارد، برای جمع اعداد یک رقمی به جای آن که مانند همسالان از اصول ریاضی استفاده کند از انگشتان خود کمک می گیرد، در حین انجام محاسبات عددی گیج می شود و ممکن است فرایندهای دیگری انجام دهد).

۶- اشکال در استدلالات ریاضی (مانند مشکل جدی در به کارگیری مفاهیم، اصول یا روش های حل مسائل عددی).

B: مشکلات موجود در مهارت تحصیلی مزبور شدید بوده و از نظر کمّی از آنچه برای سن تقویمی وی انتظار می رود کمتر است و بر اساس ارزیابی های جامع بالینی و آزمون های انفرادی استاندارد سنجش پیشرفت، سبب تداخل چشمگیر در کارکرد شغلی یا تحصیلی و فعالیت های معمول زندگی روزمره فرد شده است. در افراد ۱۷ ساله و بالاتر تاریخچه اثبات شده وجود نقایص و مشکلات یادگیری را می توان به جای ارزیابی های استاندارد به کار گرفت.

C: اختلالات یادگیری در دوره مدرسه شروع شده ولی ممکن است تا زمانی که ضرورت های تحصیلی در زمینه مهارت تحصیلی مختلف از حد توانایی های فرد بیشتر نشده، آشکار نگردد (مثلا در آزمون های زمان دار، خواندن یا نوشتن گزارشات طولانی در یک مدت مشخص، فشار تحصیلی بیش از حد سنگین).

D: مشکلات یادگیری مزبور توسط کم توانی ذهنی، کاهش حدت بینایی یا شنوایی اصلاح نشده، سایر اختلالات روانی یا عصبی، شرایط حاد اجتماعی – روان شناختی، بلد نبودن زبانی که آموزش های تحصیلی با آن صورت می گیرد یا میزان کم تحصیلات، قابل توجیه نیست.

نکته: چهار ملاک تشخیصی فوق باید بر اساس ترکیب بالینی شرح حال فردی (رشد و نمو، طبی، خانوادگی، تحصیلی)، گزارشات مدرسه، و ارزیابی های آموزشی – روان شناختی کامل گردند.

طبقات تشخیصی 

همراه با اختلال در خواندن: صحت خواندن لغات، سرعت و فصاحت خواندن، درک مطلب شفاهی.

توجه: کژخوانی یا خوانش پریشی Dyslexia اصطلاح جایگزینی است که برای اشاره به یک الگوی اختلال یادگیری به کار می رود و مشخصات آن عبارتند از مشکل در شناسایی روان و دقیق کلمات، رمزگشایی ضعیف و توانایی ضعیف هجی کردن. اگر از کژخوانی برای مشخص کردن نوع مشکل مزبور استفاده می شود، ثبت هرگونه مشکل اضافه تر موجود مانند درک مطلب شفاهی یا استدلال ریاضی نیز اهمیت زیادی دارد.

همراه با اختلال در بیان نوشتاری: صحت هجی کردن، صحت دستور زبان و علامت گذاری جملات، شفافیت یا نظام مند بودن بیان نوشتاری.

همراه با اختلال در ریاضیات: مفهوم عدد، به خاطر سپردن قواعد ریاضی، صحت و روانی محاسبات، صحت استدلال ریاضی.

توجه: محاسبه پریشی Dyscalculia اصطلاح جایگزینی است که برای الگوی مشکلات با مشخصات زیر به کار می رود: مشکل در پردازش اطلاعات عددی، یادگیری اصول و قواعد ریاضی و انجام آسان و درست محاسبات. اگر محاسبه پریشی برای مشخص نمودن این الگوی خاص مشکلات ریاضی به کار می رود، در صورت وجود مشکلات دیگری مانند مشکلات در استدلال ریاضی یا دقت منطق به کارگیری کلمات، آنها را نیز باید مشخص نمود.

شدت فعلی علایم

خفیف: مشکلات مهارت های یادگیری در یک یا دو حوزه تحصیلی دیده می شود ولی آنقدر خفیف هستند که ممکن است فرد بتواند آنها را جبران نماید یا در مواردی که خدمات حمایتی جانبی یا مراکز آموزشی مناسبی وجود دارند عملکرد خوبی را ارائه دهد (به خصوص در سنسن مدرسه).

متوسط: مشکلات قابل توجه در یک یا دو حوزه تحصیلی در حدی که فرد بدون برخی مداخلات شدید و اختصاصی آموزشی در طول دوران تحصیل مدرسه قادر نیست آنها را فرا گیرد. خدمات جانبی یا کلاس های تقویتی ویژه حداقل به صورت پاره وقت در مدرسه، محل کار یا منزل برای تکمیل صحیح و دقیق تکالیف لازم است.

شدید: مشکلات شدید مهارت های یادگیری که چندین حوزه تحصیلی را درگیر کرده است و فرد بدون آموزش های اختصاصی و انفرادی مستمر فشرده در بخش اعظم سال های تحصیل قادر به یادگیری این مهارت ها نیست. حتی با وجود همه خدمات و کلاس های تقویتی در منزل، مدرسه یا محل کار، فرد ممکن است به نحوی کارآمد قادر به تکمیل تکالیف خود نباشد.

تشخیص افتراقی

تفاوت های طبیعی پیشرفت تحصیلی، کم توانی ذهنی (اختلال رشدی هوشی)، مشکلات یادگیری ناشی از بیماری های حسی و عصبی، اختلالات عصبی شناختی، اختلال کم توجهی – بیش فعالی، اختلالات روان پریشی.

منبع: راهنمای تشخیصی و آماری اختلال های روانی ویرایش پنجم DSM-5، انجمن روان پزشکی آمریکا ۲۰۱۳، ترجمه دکتر فرزین رضاعی و دیگران، انتشارات ارجمند.

   این مطلب را به اشتراک بگذارید

نوشته اختلال یادگیری اختصاصی اولین بار در بهداشت روانی. پدیدار شد.