اختلال هذیانی Delusional Disorder با حضور یک یا چند هذیان برای مدت حداقل یک ماه مشخص می گردد. اگر فرد در دوره ای دچار تظاهرات بالینی بوده که ملاک تشخیص “A” اسکیزوفرنی را کامل می کرده است، دیگر هیچگاه در مورد وی تشخیص اختلال هذیانی مصداق پیدا نمی کند.

صرف نظر از اثر مستقیم هذیان ها، نقایص موجود در کارکرد اجتماعی – روان شناختی فرد خیلی محدودتر از آن چیزی است که در سایر اختلالات روان پریشی دیده می شود و رفتار فرد آنچنان غریب و غیرعادی نیست. اگر در دوره ای همزمان با هذیان ها حملات خلقی بروز نماید، مجموع مدت این حملات خلفی در مقایسه با تمام دوره بیماری هذیانی کوتاه است.

همچنین هذیان ها را نمی توان به اثرات فیزیولوژیک یک ماده (کوکائین) یا یک بیماری طبی دیگر (مانند بیماری آلزایمر) نسبت داد و توسط یک بیماری روانی دیگر مانند اختلال بدریخت انگاری بدن یا اختلال وسواسی جبری بهتر توجیه نمود.

علاوه بر پنج حوزه علامتی که در ملاک های تشخیصی گنجانده شده اند، برای افتراق اختلال هذیانی از سایر اختلالات طیف اسکیزوفرنی ارزیابی حوزه های شناختی و علایم مانیا و افسردگی نیز از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.

ملاک های تشخیصی

برای تشخیص اختلال هذیانی بایستی ۵ ملاک زیر در نظر گرفته شود:

A: وجود یک یا چند هذیان به مدت حداقل یک ماه.

B: ملاک تشخیصی “A” اسکیزوفرنیا هرگز وجود نداشته است.

توجه: اگر توهمی وجود دارد، بارز نیست و  در رابطه با موضوع هذیان است (مثلا احساس آلوده شدن توسط حشرات همراه هذیان آلودگی ناشی از هجوم حشرات).

C: صرف نظر از هذیان و پیامدهای آن سایر جنبه های کارکرد فرد مختل نیست و رفتار غیرعادی، عجیب و غریبی ندارد.

D: در صورت بروز دوره های افسردگی اساسی یا مانیا مدت آنها در مقایسه با دوره اختلال هذیانی کوتاه است.

E: این اختلال مربوط به اثرات فیزیولوژک یک ماده و یا یک بیماری طبی دیگر نیست و با سایر اختلالات روانی مانند اختلال بدریخت انگاری بدن یا اختلال وسواسی جبری، بهتر توجیه نمی شود.

انواع هذیان ها

نوع اروتومانیک (شهوانی): هنگامی که موضوع اصلی هذیان این است که فرد باور دارد شخص دیگری عاشق اوست. معمولا این فرد نسبت به بیمار از طبقه اجتماعی بالاتری برخوردار است (مثلا یک آدم مشهور یا رئیس فرد) ولی گاهی کاملا غریبه است. معمولا بیمار برای برقراری ارتباط با فرد موضوع هذیان تلاش زیادی به خرج می دهد.

نوع خودبزرگ بینی: این زیرنوع در مواردی به کار می رود که موضوع اصلی هذیان اعتقاد به داشتن استعداد عظیم نهفته (کشف نشده)، تونایی یا اکتشافات بزرگ است. در مواردی با شیوع کمتر بیمار معتقد است که یا با فرد برجسته ای ارتباط دارد و یا خود آن فرد است (در این موارد شخص واقعی را شیاد تلقی می کند). گاهی هذیان های خودبزرگ بینی ماهیت مذهبی دارد.

نوع حسادت: وقتی هسته مرکزی هذیان فرد، خیانتکار بودن همسر یا معشوقه اش است. این باور بدون هیچ دلیل مستندی و فقط بر اساس برداشت های غلط از برخی شواهد بی اهمیت (مانند بی نظمی های لباس) به وجود می آید. شخص مبتلا در اکثر موارد با همسر یا معشوقه اش درگیر می شود و به نحوی تلاش می کند در جهت اصلاح خیانت خیالی فوق مداخله نماید.

نوع گزند و آسیب: در مواردی که موضوع اصلی هذیان باورهایی در این مورد است که توطئه ای علیه وی در جریان است، تحت تعقیب است، مسموم شده یا دارو به وی خورانده اند، سرش کلاه گذاشته اند، مورد بدگویی قرار گرفته، آزارش می دهند یا برای وی پاپوش دوخته اند. گاهی این افراد برای دادخواهی و کسب آرامش مراجعات متعددی به مراجع قانونی داشته یا اقدامات خودسرانه ای انجام می دهند. افراد مبتلا به هذیان گزند و آسیب اغلب تندخود و عصبی هستند و گاهی در برابر کسانی که معتقدند دشمن ایشان هستند دست به خشونت می زنند.

نوع جسمی: وقتی مایه اصلی هذیان در مورد حواس و کارکرد بدنی فرد است. معمولا به اشکال مختلف دیده می شود. در شایع ترین شکل آن فرد معتقد است بدنش بوی خیلی بدی می دهد یا توسط هجوم حشرات دچار بیماری پوستی یا عفونی شده است، دچار انگل داخلی است، برخی از قسمت های بدنش بدریخت و زشت است یا بعضی از قسمت های بدنش کار نمی کنند.

نوع مختلط: وقتی برخی از هذیان های فوق وجود دارند ولی هیچ یک برتری ویژه ای نسبت به بقیه ندارند.

نوع نامعین: این زیرگروه وقتی به کار می رود که نوع باور هذیانی موجود را دقیقا نمی توان مشخص نمود یا در هیچ یک از گروه های توصیف شده فوق نمی گنجد (مثلا هذیان های انتساب بدون اجزاء خودبزرگ بینی یا گزند و آسیب).

با محتوای غریب: اگر هذیان های فرد مشخصا ناممکن و غیرقابل فهم هستند و از تجارب روزمره زندگی منشاء نگرفته باشند، غریب تلقی می شوند (مثلا وقتی بیمار فکر می کند بیگانه ای اعضای داخلی بدن وی را با شخص دیگری تعویض کرده است بدون این که زخم یا آثاری روی بدن وی باقی گذاشته باشد).

تشخیص افتراقی

اختلال وسواسی – جبری و اختلالات مرتبط، دلیریوم، اختلال عصبی شناختی عمده، اختلال روان پریشی ناشی از یک بیماری طبی دیگر، اختلال روان پریش ناشی ار دارو / مواد، اختلال اسکیزوفرنیفرم و اسکیزوفرنی، اختلال افسردگی و دوقطبی و اسکیزوافکتیو.

منبع: راهنمای تشخیصی و آماری اختلال های روانی ویرایش پنجم DSM-5، انجمن روان پزشکی آمریکا ۲۰۱۳، ترجمه دکتر فرزین رضاعی و دیگران، انتشارات ارجمند.

   این مطلب را به اشتراک بگذارید

نوشته اختلال هذیانی اولین بار در بهداشت روانی. پدیدار شد.

اسکیزوفرنیا Schizophrenia شامل مجموعه علایم شاخصی است که طیف گسترده ای از کژکاری های شناختی، رفتاری و هیجانی را دربرمی گیرند ولی هیچ علامت خاصی شناسه اسکیزوفرنیی محسوب نمی شود. تشخیص اسکیزوفرنیا با توجه به مجموعه ای از علایم و نشانه ها و افت کارکرد اجتماعی یا شغلی مرتبط با آنها معلوم می شود. از آنجا که اسکیزوفرنیا یک سندرم بالینی ناهمگون است، علایم بالینی در افراد مختلف مبتلا تفاوت عمده ای با یکدیگر دارند.

حداقل باید ۲ علامت از علایم ملاک A برای بخش قابل توجهی از دوره یک ماهه (یا طولانی تر) وجود داشته باشند و بروز بارز هذیان ها (ملاک ۱ A)، توهمات (ملاک ۲ A) یا گفتار نابسامان (آشفته) (ملاک ۳ A)، یکی از این دو علامت را تشکیل دهد. رفتارهای نابسامان بارز یا کاتاتونیک (ملاک ۴ A) و علایم منفی (ملاک ۵ A) نیز دیده می شوند.

در مواقعی که مرحله حاد علایم در اثر درمان موفق در طی یک ماه بهبودی می یابد اگر برآورد بالینگر نشانگر این است که علایم در صورت عدم درمان تداوم می یافتند، هنوز هم ملاک A کامل شده است.

اسکیزوفرنیا دربرگیرنده تنزل کارکرد فرد در یک یا چند زمینه عمده زندگی است (ملاک B). اگر اختلال در دوران کودکی یا نوجوانی شروع شده است، سطح کارکردی مورد انتظار به دست نمی آید. مقایسه فرد با خواهران و برادران سالمش سودمند است. کژکاری های موجود در بخش اعظمی از دوران سیر بیماری تداوم می یابند و به نظر نمی رسد پیامدهای مستقیم یک علامت خاص باشند. بی ارادگی (یعنی کاهش سائق پیگیری فعالیت های هدفمند، ملاک ۵ A) با اختلال عملکرد اجتماعی توصیف شده در ملاک B مربوط است.

برخی از علایم اختلال باید حداقل برای ۶ ماه ادامه یابند (ملاک C). در اکثر موارد علایم مقدماتی به مرحله حاد تبدیل می شوند و علایم باقیه ای نیز به دنبال آنها مشاهده می شود، خصوصیت دوره باقیه ای وجود اَشکال خفیف یا تحت آستانه ای هذیان ها یا توهمات است. به علاوه انواع متنوعی از باورهای غیرعادی و عجیب در بیماران مبتلا مشاهده می شود که در زمره هذیان ها نمی گنجند (مثلا افکار انتساب یا تفکر جادویی)، تجارب ادراکی غیرعادی نیز در این بیماران شایع است (مانند احساس وجود شخصی نامرئی).

گرچه در مجموع گفتارشان قابل فهم است ولی می تواند مبهم باشد و گاهی رفتارشان غیرعادی است ولی به شکل بارزی آشفته نیست (مثلا صحبت زیر لب در اماکن عمومی). علایم منفی در مراحل مقدماتی و باقیه ای شایع و گاهی شدید هستند. اشخاصی که از نظر اجتماعی فعال بوده اند، گوشه گیر می شوند و از فعالیت های قبلی خود دست می کشند. چنین علایمی معمولا نخستین نشانه بروز بیماری است.

علایم خلقی و حملات کامل خلقی در اسکیزوفرنی زیاد دیده می شود و می تواند همزمان با مرحله فعال علایم بروز نماید. به هر حال برای افتراق اسکیزوفرنی از اختلال خلقی روان پریشانه، وجود هذیان یا توهم در غیاب حملات خلقی ضروری است. به علاوه مجموع حملات خلقی به وقوع پیوسته در مقایسه با کل دوره های فعال و باقیه ای اسکیزوفرنی بخش کوچکی از آن را تشکیل می دهند.

علاوه بر پنج حوزه علامتی ذکر شده در ملاک های تشخیصی زیر، برای تصمیم گیری تشخیصی و افتراق بین انواع اختلالات طیف اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روان پریشی باید به ارزیابی حوره شناختی و علایم افسردگی و مانیا نیز توجه کافی مبذول داشت.

ملاک های تشخیصی

A: دو (یا چند) تا از علایم زیر که هر کدام در بخش قابل توجهی از یک دوره یک ماهه (یا کمتر، اگر درمان موفق بوده است) وجود داشته اند. وجود حداقل یکی از علایم ۱، ۲ یا ۳ ضروری است:

۱- هذیان ها

۲- توهمات

۳- گفتار آشفته (مثلا خارج شدن یا بی ربط گویی مکرر)

۴- رفتار آشفته بارز یا کاتاتونیک

۵- علایم منفی (یعنی کاهش ابراز هیجانات و یا بی ارادگی)

B: در بخش قابل توجهی از زمان شروع علایم، سطح کارکرد فرد در یک یا چند زمینه عمده مانند شغل، روابط بین فردی، یا مراقبت فردی به شکل قابل ملاحظه ای به سطحی پایین تر از قبل بیماری تنزل پیدا می کند (در صورتی که اختلال از دوران کودکی یا نوجوانی شروع شده باشد، فرد به سطح مورد انتظار پیشرفت های تحصیلی، شغلی یا بین فردی نخواهد رسید).

C: نشانه های مداوم اختلال حداقل به مدت ۶ ماه ادامه پیدا می کنند. در این دوره ۶ ماهه باید علایم مطابق ملاک تشخیصی A (علایم مرحله فعال) به مدت حداقل یک ماه (در صورت درمان موفقیت آمیز، کوتاه تر) وجود داشته باشند و می تواند شامل دوره علایم مقدماتی یا باقیه ای نیز باشد. طی مرحله مقدماتی یا باقیه ای، نشانه های اختلال اغلب فقط به صورت علایم منفی هستند و یا ممکن است دو یا چند علامت از ملاک تشخیصی A به شکل خفیف مشاهده گردد (مثلا باورهای عجیب، تجارب ادراکی غیرعادی).

D: بر اساس یکی از دلایل زیر اختلال اسکیزوافکتیو و افسردگی یا دوقطبی با ویژگی های روان پریشی کنار گذاشته اند:

۱- هیچ دوره افسردگی اساسی یا مانیا همزمان با مرحله علایم فعال رخ نداده است.

۲- در صورت بروز حملات خلقی در حین مرحله علایم فعال، مدت کلی این حملات در مقایسه با مجموع دوره های فعال و باقیه ای بیماری کوتاه است.

E: این اختلال به دلیل اثرات مستقیم فیزیولوژیک مصرف یک ماده (مانند ماده سوء مصرفی، دارو) یا یک بیماری طبی دیگر ایجاد نشده است.

F: اگر سابقه اختلال طیف درخودماندگی یا یک اختلال ارتباطی دوران کودکی وجود دارد، تشخیص اضافی اسکیزوفرنی تنها زمانی مطرح می شود که هذیان ها یا توهمات بارز به اضافه سایر علایم ضروری اسکیزوفرنی نیز در مدت حداقل یک ماه (در صورت درمان موفقیت آمیز، کمتر) وجود داشته باشند.

تشخیص افتراقی

اختلال افسردگی اساسی یا دوقطبی همراه با علایم روان پریشانه یا کاتاتونیک، اختلال اسکیزوافکتیو، اختلال اسکیزوفرنی فرم و روان پریشی گذرا، اختلال هذیانی، اختلال شخصیت اسکیزوتایپی، اختلال OCD و بدریخت انگاری بدن، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلال طیف درخودماندگی یا اختلال ارتباط، سایر اختلالات روانی همراه با حملات روان پریشی.

منبع: راهنمای تشخیصی و آماری اختلال های روانی ویرایش پنجم DSM-5، انجمن روان پزشکی آمریکا ۲۰۱۳، ترجمه دکتر فرزین رضاعی و دیگران، انتشارات ارجمند.

   این مطلب را به اشتراک بگذارید

نوشته اسکیزوفرنیا اولین بار در بهداشت روانی. پدیدار شد.